گروه آموزش ابتدایی

نگاهی انتقادی به نحوه آموزش علوم دبستان

مقدمه

اگر می خواهید نظام آموزشی را بهبود بخشید، شیوه های سنجش و ارزشیابی را اصلاح کنید. آموزش و سنجش دو فرایند جدایی ناپذیرند. آموزش فرایندی است که بر اساس آن دانش آموز هدایت می شود که راه های دست یابی به اندیشه های جدید و روش های حل مسائل زندگی را بیاموزد. هدف اساسی سنجش و ارزشیابی، ارتقای یادگیری دانش‌ آموزان است. محتوا و چگونگی ارزشیابی در فرایند تدریس، نحوه مطالعه و کیفیت یادگیری دانش آموزان را رقم می زند.(پاشا شریفی:9،1381) محور اصلی ارزشیابی در آموزش و پرورش، تلفیق ارزشیابی دانش آموز با روش تدریس مناسب است. ارزشیابی دانش آموز، فرایندی جامع و مستمر و نیازمند برنامه ریزی دقیق و اجرای نظام‌مند است. ارزشیابی عنصری حساس است که بر تصمیم گیری معلم اثر می گذارد و یادگیری دانش آموز را هدایت می کند.(شهرتاش:305،1384).

هدف این نوشته: بررسی الگوی ارزشیابی آموزشی کتاب علوم تجربی سوم دبستان می باشد تا از این رهگذر به یک شناخت نسبی از فرایند ارزشیابی در این کتاب دست یافت و با استفاده از این شناخت بتوان دانش آموز را به نحو مطلوب به سمت راههای دستیابی به اندیشه های جدید و روش های کشف و حل مشکلات زندگی رهنمون گشت.

 رویکرد و الگو در ارزشیابی آموزشی

صاحب نظران ارزشیابی آموزشی در دیدگاه‌هایشان نسبت به اینکه ارزشیابی چیست و چگونه باید آنرا انجام داد اختلاف نظر دارند. این اختلاف نظرها به ایجاد رویکردهای ارزشیابی آموزشی مختلفی انجامیده است که از جمله آنها می توان به رویکرد مبتنی بر هدف، رویکرد مبتنی بر مدیریت و رویکرد مبتنی بر مصرف کننده اشاره کرد.(سیف: 1378، 69) در رویکرد ارزشیابی مبتنی بر هدف، ابتدا مقاصد یک فعالیت آموزشی تعیین می گردند و بعد از آن کوشش به عمل می آید تا نشان داده شود که آن مقاصد تا چه اندازه تحقق یافته‌اند.

از رویکرد ارزشیابی مبتنی بر هدف، الگو‌هایی برخاسته است که مهمترین آن به الگوی ارزشیابی «تا‌یلر» معروف است. الگوی ارزشیابی تایلر نخستین الگوی ارزشیابی آموزشی است که تاریخ پیدایش آن به دهه 1930 باز می گردد. مفهوم تایلر از ارزشیابی آموزشی این است که تعیین کند هدفهای آموزشی برنامه آموزشگاه یا برنامه درسی تا چه میزان تحقق یافته اند. وی در الگوی خود مراحل زیر را پیشنهاد داده است: (سیف: 1378، 72)

1-    تعیین هدفهای کلی (غایت‌ها) و هدفهای دقیق.

2-    طبقه بندی غایت‌ها و هدف‌ها

3-    بیان هدف‌ها به صورت رفتاری، یعنی قابل اندازه گیری

4-    یافتن موقعیت‌هایی که در آنها بتوان دستیابی به هدفها را نشان داد.

5-    تولید یا تهیه روشها و فنون اندازه گیری

6-    گردآوری داده های مربوط به عملکرد یادگیرندگان

7-    مقایسه داده های مربوط به عملکرد با هدفهای رفتاری  

با دقت در رویکرد مبتنی بر هدف و نیز توجه به مراحل الگوی تایلر،‌ به نظر می رسد که کتابهای درسی در نظام آموزشی کشور، عموماً از این رویکرد و خاصتاً از الگوی تایلر تبعیت می نمایند. در حال حاضر این الگو به اندازه ای مورد اقبال واقع شده است که حتا در طرح درس روزانه معلمان نیز تقریباً چنین مراحلی به چشم می خورد.

 بررسی کتاب علوم

اکنون با نگاه به الگوی تایلر به بررسی کتاب علوم سوم دبستان می پردازیم تا در حد توان فرایند ارزشیابی در آن مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. در بررسی اهداف علمی و زیستی در آموزش ابتدایی، اهداف کلی (غایی) زیر به چشم می خورد که بایستی دانش آموزان ابتدایی در پنج سال اول تحصیل بدان دست یابند.شورای عالی آموزش و پرورش:1379)

1ـ از حواس‌ خود به‌ خوبي‌ محافظت‌ و استفاده‌ مي‌كند. -2 در نشستن‌ و راه‌ رفتن‌ واستفاده ‌از قواي‌ بدني‌به‌ درستي‌ عمل‌ مي‌كند. 3ـ بهداشت‌ فردي‌ و اجتماعي‌ را رعايت‌ مي‌كند. 4ـ در حفظ محيط زيست‌ كوشااست‌. 5 ـ با تمرين‌ها وبازي‌هاي‌ مناسب‌، قابليت‌هاي‌ جسمي‌ خويش‌ راافزايش‌مي‌دهد. 6 ـ نكات‌ ايمني‌ را مي‌داند و رعايت‌ مي‌كند. 7ـ اهميت‌ مصونيت‌ در برابر امراض‌ را درك‌مي‌كند. 8ـ در حفظ سلامتي‌ خود و ديگران‌ تلاش‌ مي‌كند. 9ـ نسبت‌ به‌ شناخت‌ پديده‌ها كنجكاواست‌.

 در کتاب علوم سوم دبستان، تقریباً به تمامی اهداف مذکور به طور مستقیم و یا غیر مستقیم اشاره و یا یک فصل تمام از کتاب  به آن اختصاص داده شده است. در دو صفحه نخست کتاب با تعیین سرفصل‌های علوم زیستی، علوم فیزیکی، علوم زمین و بهداشت، در واقع نسبت به تعیین اهداف غایی کتاب اقدام شده است. سپس در فصل های دوازده‌گانه و با طرح موضوع خاصی در هر کدام از این علوم، در حد وسع و توان ذهنی بچه ها به مباحث لازم در این زمینه ها پرداخته است.

برای نیل به هدف غایی «نسبت به شناخت پدیده ها کنجکاو است» اهداف رفتاری را در قالب سوالاتی با عنوان «فکر کنید» گنجانده است و در این زمینه تعداد 25 بار از دانش آموزان می خواهد درباره موضوعی به تفکر بپردازند. در این خصوص این نکته را نباید از نظر دور داشت که در صحبت با تعداد زیادی از معلمین ابتدایی در خصوص استقبال دانش آموزان از نحوه طرح سوالات در کتاب علوم، با توجه به عدم مطالعه کتابهای غیر درسی توسط آنان و عدم افزایش اطلاعات علمی آنها،‌ لذا همگی قادر به پاسخگویی به سوالات موجود در کتاب نبوده بلکه پاسخ دادن به این سوالات، در اکثر موارد توسط معلمین انجام شده و دانش آموزان به جای اینکه پاسخ آنها را طی فرایند فکر کردن و مطالعه به دست بیاورند، تنها جواب آنها را دیکته میکنند. 

برای رسیدن به هدف کلی «از حواس‌ خود به‌ خوبي‌ محافظت‌ و استفاده‌ مي‌كند» سوالات مبتنی بر مهارت سنجی را طرح نموده است: در این مورد به فعالیت‌هایی استناد می شود که با عنوانهای «آزمایش کنید» و «بسازید» دانش آموزان را به انجام ماهرانه عملی ترغیب می نماید: تعداد آزمایشهای خواسته شده در این مرحله، 9 مورد و تعداد ساختنی ها «بسازید»  5 مورد می باشد.

یکی از راه های سنجش اهداف در کتاب، تعیین فراوانی توزیع اهداف آموزشی به تفکیک حیطه های سه گانه است که ذیلاً در جدولی آورده می شود.

جدول توزیع فراوانی اهداف رفتاری کتاب علوم سوم دبستان به تفکیک حیطه های سه گانه

با دقت در فراوانی اهداف طبق جدول فوق، این نکته روشن می شود که طبقات بالای هر سه حیطه دارای کمترین میزان توزیع اهداف می باشد. از سوی دیگر اختصاص بیشترین فراوانی به سه طبقه پایین حیطه شناختی نیز مبین این نکته است که اهداف مورد نظر در این حیطه بیشتر به سمت نظام محفوظاتی دانش آموزان تمایل دارد. این امر زمانی بیشتر به واقعیت می پیوندد که وقتی اکثریت قریب به اتفاق معلمان در مقابل نوشتن پاسخ سوالات از سوی دانش آموزان در داخل کتاب ساکت بوده و بلکه بیشتر آنها خود از دانش آموزان می خواهند که صرفاً کاتب جواب‌های آماده وی باشند. از اینرو دانش آموز اگر چه مطابق توصیه های کتاب، گاهی باید مشاهده کند؛ گاهی باید فکر کند؛ گاهی آزمایش انجام دهد؛ گاهی وسیله ای را بسازد؛ گاه گفت‌وگو کند و ...  اما با نوشتن این جواب‌های آماده و بسته بندی شده و حفظ کردن آنها برای شب امتحان، در واقع آب را به آتش نظام جدید آموزشی ـ که داعیه به زیر انداختن نظام حافظه محور را دارد ـ ریخته، به روش های قدیمی آموزش، سلامی دوباره می دهد!

با نگاه دقیق به کتاب، این نکته برای نگارنده واضح شد که کتاب دارای ساختار جدید و سرشار از تمایلات کاوش‌گرانه است. یعنی نویسندگان آنها از روش های جدید آموزش علوم برای بچه های این سنین با خبر بوده کیفیت های آن را می شناسند. اما عملیاتی شدن روح کاوش‌گری زمانی اتفاق می افتد که دانش آموزان در زنگ علوم، کتاب، مداد و مداد پاک‌کن را از داخل کیف هایشان بیرون نیاورند و به مدد حواس هوشیار و مشتاق خویش به یک باغ یا یک جنگل، به یک آزمایشگاه کامل علوم فیزیکی، زیستی و یا علوم زمین بروند و در آنجا ببینند و لمس کنند و آزمایش کنند و خطا کنند، تا یاد بگیرند.

کتاب علوم سوم دبستان، اگرچه مملو از تصاویر فریبای علمی است و اگرچه به طور مداوم دانش آموزان را به انجام روشهای دانشمندی ترغیب می کند لیکن چون مبتنی بر پاسخ های آماده از سوی معلمان است و در یک کلام «پاسخ محور» است، برون دادهای نظام آموزشی را بار دیگر به فراموشخانه بعد از امتحان هدایت می کند. واضح و مبرهن است که نحوه آموزش علوم دبستان، بر خلاف انتظار مولفین کتاب از آب در آمده است؛ آنان پیش بینی می کردند که این ماده درسی بتواند یادگیری عمقی دانش آموزان را بسنجد و ارزشیابی از آن  بر اساس آموخته های واقعی و مهارتهای عملی انجام گیرد و فعالیتهای کلاسی موجب بهبود فرایند یادگیری شود. در حالیکه ارزشیابی از آن به طور بسیار ساده و سنتی انجام می شود و چیزی به چنته دانش آموزان نمی‌افزاید.

در بررسی سوالات کتاب و دقت در نحوه طرح و چینش آنها می توان گفت که سوالات فاقد ابهام، منطبق با اهداف آموزشی و در حد درک و فهم دانش آموزان بوده و در راستای بهبود یادگیری حرکت می کنند. اما چنانچه ذکر شد نحوه تعامل با سوالات و شیوه پاسخ گویی به آنها موجب کم اثر شدن آن و به تبع، سست شدن فرایند ارزشیابی‌ای شده است که مد نظر کتاب و مولفین آن بوده است.

در پایان این سوال مطرح می شود که آیا ارزشیابی کنونی،  معلمان را با نقاط قوت و ضعف دانش آموزان به خوبی آشنا می سازد؟ جواب آماده ای که می توان به این سوال داد، مثبت است زیرا معلمان خود می دانند که آنچه در مدرسه توسط ایشان آموخته می شود به یادگیری عمیق دانش آموزان نمی انجامد و این امر در سالهای بعد به وضوح نتایج قابل ملاحظه ای در بر خواهد داشت.  

منابع:

.............................................................................................

       1) پاشا شریفی، حسن(1381) فصلنامه تعلیم و تربیتشماره 70-69(ویژه نامه ارزشیابی آموزشی)، تهران: پژوهشکده تعلیم و تربیت.

1)        شهرتاش، فرزانه و ... (دیگران) 1384 / مبانی نظری و مهارتهای آموزش علوم.ـ تهران: وزارت آموزش و پرورش.

2)        سیف، علی اکبر(1378) / روشهای اندازه گیری و ارزشیابی آموزشی، تهران: دوران.

       4)    پایگاه اطلاع رسانی شورای عالی آموزش و پرورش.www.sce.ir